Het adieu van een grootmeester
De nieuwe roman van Julian Barnes is meteen ook de laatste, zo zegt de Britse auteur zelf. De 80-jarige Barnes heeft een zeldzame vorm van bloedkanker en ziet 'Vertrek(punt)' als het sluitstuk voor zijn rijkgevulde schrijverscarrière. Een sluitstuk waarin veel typische Barnes-thema’s – liefde, vergankelijkheid, het (onbetrouwbare) geheugen en het leven zelf – aan bod komen. Het is een literair afscheid in stijl. Het adieu van de gentleman-grootmeester.
Voor wie het op voorhand niet wist, valt het na enkele pagina’s koud in de nek. "Dit wordt mijn laatste boek," schrijft Barnes. Na meer dan vier decennia schrijverschap zet de 80-jarige auteur, bekend van onder meer 'Flauberts papegaai', 'Alsof het voorbij is' en 'Hoogteverschillen', er een punt achter. Bij Barnes is een vorm van bloedkanker vastgesteld. "Ongeneeslijk, maar beheersbaar," luidt de diagnose. "Dat klinkt… als het leven, he?" voegt hij er met een soort typische Barnes-knipoog aan toe.
Barnes serveert in 'Vertrek(punt)' een van zijn "hybride dingen" – zoals vriendin Jean het in het boek weinig flatterend noemt – een genreoverschrijdende mengeling van autobiografische elementen, essay en waarachtige fictie. In hoofdstukken een, drie en vijf krijg je onder meer slimme bespiegelingen over de werking van het geheugen vermengd met literaire commentaren en referenties, maar ook mijmeringen over de vergankelijkheid en de dood. Twee klassieke thema’s in het oeuvre van Barnes.
In hoofdstukken twee en vier vertelt Barnes het liefdesverhaal van zijn vrienden Jean en Stephen. Met Barnes als ‘koppelaar’ krijgen die twee in hun studententijd een relatie. Die relatie loopt spaak, maar veertig jaar later komen de twee opnieuw samen, opnieuw met Barnes als matchmaker. Maar opnieuw eindigt het op een sisser. Barnes had aan Jean en Stephen plechtig beloofd om hun verhaal nooit te gebruiken in een boek, maar hij breekt dus die belofte.
Dat liefdesverhaal is dan wel punt waarop het boek scharniert en het brengt ook wat reliëf aan in het boek. Maar de echte kracht van 'Vertrek(punt)' zit vooral in de veelkleurige legpuzzel aan ideeën en de onweerstaanbare, ironische, zelfrelativerende toon van Barnes. De Britse auteur speelt een geraffineerd spel met de lezer. Bij andere auteurs zouden de talrijke terzijdes die tussen haakjes worden geplaatst gaan storen. Niet zo bij Barnes. Hij betrekt je, houdt je bij de les.
Vooral het slotdeel is grandioos. Het ademt een grote dosis berusting en aanvaarding. Barnes lijkt zich elegant neer te leggen bij de willekeur van het universum en bij het naderende einde. De auteur beeldt zich in dat hij binnenkort "alleen nog maar zal bestaan als een rij boeken op een plank", maar hij laat zich niet verleiden tot "verheven uitspraken" of "beroemde laatste woorden". Nee, liever zet hij zich zonder franjes naast de lezer om nog eens samen te ‘kijken en mijmeren’. "Zij aan zij observeren we de vele en gevarieerde uitdrukkingsvormen van het leven die nog aan ons voorbij trekken," schrijft Barnes.
'Vertrek(punt)' haalt niet het niveau van 'Alsof het voorbij' is, maar zoals de auteur zelf zei in een interview met de Volkskrant: "Ken jij belangwekkende boeken van auteurs, geschreven na hun tachtigste?" Toch blijft 'Vertrek(punt)' een onmisbaar mooi sluitstuk, een laatste monkellachende buiging voor het doek valt. En ergens hoop je ook stiekem dat we Barnes niet op zijn woord moeten geloven over dat ‘laatste boek’.
