Meer dan alleen maar prachtig water

"Herinnering is identiteit," schrijft de Britse auteur Julian Barnes in zijn nieuwste en meteen ook laatste roman 'Vertrek(punt)'. In 'In het wit' werpt Roderik Six het allermooiste van de Nederlandse taal in de strijd, precies tegen het verlies aan herinneringen, het wegvallen van woorden en het wegsmelten van identiteit.

Na de duisternis en postapocalyptische sfeer in het drieluik 'Vloed', 'Val','Volt' gooit de Vlaamse auteur Roderik Six (1979) het over een andere, meer kwetsbare en intieme, boeg. Six’ camera verschuift van de problemen en uitdagingen in de soms inktzwarte buitenwereld naar de problemen en uitdagingen in de binnenwereld, met name van twee vrouwelijke personages.

In het eerste van drie delen bezoekt M (kort voor Emma) haar dementerende vader in het rusthuis. Door de oprukkende alzheimer takelt haar vader zienderogen af. M voelt haar vader wegglippen, terwijl ze eerder al op jonge leeftijd haar moeder is verloren. Aan die moeder heeft M geen echte herinneringen.

In het middendeel maakt Six een sprong terug in de tijd en leert de lezer Iris, de moeder van M, kennen. Die interessante perspectiefwissel, die extra reliëf brengt in het verhaal, toont een vrouw die worstelt met het prille moederschap. "Haar zwangerschap was geen roze wolk, maar een gezwel vol braaksel en ellende," staat er. Er ontstaat een beeld van de moeder die niet helemaal overeenstemt met de voorstelling van die moeder in het hoofd van M.

In het derde deel blijkt dat M zelf ziek is en lijdt aan afasie. Ook zij raakt gaandeweg haar geheugen en taalvermogen kwijt. De ontknoping die volgt is even ontroerend als confronterend.

In het verhaal sneeuwt het voortdurend. Die sneeuw en de besneeuwde landschappen hangen natuurlijk nauw samen met het oprukkende wit in de hoofden van de vader van M en van M zelf. In interviews verwijst Six naar het schrikbeeld van Hugo Claus die aan de ziekte van Alzheimer leed en langzaam maar zeker zijn taal verloor. In een interview met het Belgische weekblad Knack zei Six daarover: "Het is zowat het ergste wat ik me kan voorstellen, dat heel je leven rond taal draait, en de woorden stuk voor stuk verdwijnen."

Het doet ook denken aan de roman 'Sprakeloos' van Tom Lanoye, waarin Lanoye een gelijkaardige strijd beschrijft met de aftakeling van zijn moeder, die als toneelactrice haar spraakvermogen verloor. "Dat iemand die zo ter tale was, uitgerekend dat moet overkomen, dat is van een wreedheid waardoor je weet: er bestaat geen god", zo zei Lanoye daarover in de podcast Drie Boeken. Het lijkt me ook geen toeval dat er zowel bij M als bij haar moeder een link is met de literatuur.

Wat 'In het wit' nog een trapje hoger tilt, is de taal van Six. Poëtisch, maar toch trefzeker, beeldend en ondanks het zware thema ook vaak grappig. Het boek wemelt van de rake observaties en beelden. Zo wordt sneeuw ergens omschreven als "slechts mooi water" en water als "vloeibaar glas". Het woord sneeuwen klinkt dan weer "als de wind die met de vingers van licht de kruin van een kind streelt". Verder staat er dat elke kleuter "tegenwoordig van glutenvrij kristal gemaakt" lijkt. En wanneer M haar gevoel beschrijft bij haar eigen aftakelende toestand: "Het woord schaamte was niet klein genoeg; het zou slechts een letter mogen zijn, een minuscule plek om je in te verbergen."

'In het wit' mag dan draaien rond wegsmeltende herinneringen en het verlies van taal, Six heeft precies de taal gevonden om hier een beklijvend boek van te maken dat het verdient om lang herinnerd te worden. Niet dat ik de andere genomineerden iets misgun, maar In het wit mag voor mij niet alleen de shortlist van de Libris Literatuur Prijs halen, Six mag voor mij gerust ook met de hoofdprijs en de bronzen legpenning naar huis.