Vrijheid als hoogste goed

In Alles stroomt rekent sovjetschrijver Vasili Grossman hard en genadeloos af met het Stalinregime en met de mythe van de Russische ziel. Grossman sleurt de lezer mee in de verschrikkingen van de goelagkampen en in de gruwel van de Holodomor, maar hij combineert dat met een soort ode aan de vrijheid. Grossman schreef Alles stroomt zowat 65 jaar geleden en hij schetst vooral een wereld van voor en na de Tweede Wereldoorlog, maar toch is het verhaal nog erg actueel.

Wie Vasili Grossman zegt, zegt Leven en Lot en Stalingrad, twee monumentale werken over de Tweede Wereldoorlog. Werken waavoor Grossman kon putten uit zijn eigen ervaringen als oorlogscorrespondent van het Rode Leger. Grossman trok met dat leger Polen en Duitsland in en was ooggetuige van de bevrijding van concentratiekampen als Majdanek en Treblinka. Grossman hoopte dat zijn Leven en Lot na de dood van Stalin zou kunnen gepubliceerd worden, maar dat lukte niet. Voor het eerst werd niet een auteur, maar een boek ‘gearresteerd’. De geheime dienst nam het manuscript in beslag. Finaal kon het boek wel naar het westen gesmokkeld worden, maar dat gebeurde pas nadat Grossman in 1964, verbitterd en gedesillusioneerd, was overleden.

Alles stroomt is de laatste – en niet helemaal afgewerkte – roman van Grossman. Hoofdpersonage is Ivan Grigorjevitsj die in 1955, twee jaar na de dood van Stalin, vrijkomt na 30 jaar gevangenschap in een Siberisch strafkamp. Ivan keert terug naar Moskou, terug naar een maatschappij die duidelijk de sporen draagt van decennia Stalinterreur.

De contacten met oude bekenden verlopen moeilijk. Zo zit neef Nikolaj Andrejevitsj, het enig overgebleven familielid van Ivan, wat verveeld met de terugkeer van Ivan omdat het een pijnlijke confrontatie is met zijn eigen meegaande en wegkijkende houding. Er is ook de ontmoeting met schoolvriend Pinegin, de man die Ivan destijds verklikt heeft. Voor Pinegin is de terugkeer van Ivan storend, knagend. Maar elke vorm van mogelijke gewetensnood verdwijnt als sneeuw voor de zon wanneer Pinegin merkt dat Ivan niet weet wie hem destijds heeft verraden.

Opvallend: Grossman beschrijft die confrontaties niet vanuit Ivan, maar telkens vanuit de ander. Het maakt de afrekening met de zwijgende, apathische meerderheid en met de opportunistische verklikkers des te scherper.

Ivan komt terecht bij Anna Sergejevna, een weduwe die een ijzingwekkend relaas doet over de Holodomor, de grote hongersnood die in 1932-1933 aan miljoenen mensen in Oekraïne het leven heeft gekost. Het is de periode waarin tot de laatste korrel graan in beslag werd genomen. Hele dorpen sterven uit. Mensen eten de wormen uit de grond, kruipen als dieren op handen en voeten van het platteland naar Kiev op zoek naar eten en finaal eten moeders zelfs hun eigen kinderen op. "Maar het was niet de schuld van die moeders dat ze hun eigen kinderen opaten, het was de schuld van degenen die hen zover gekregen hadden", schrijft Grossman.

Alles stroomt begint als een roman, maar er zijn hele stukken waar het hoofdpersonage Ivan naar de achtergrond verdwijnt. Dat is zeker zo in de meer essayistische stukken over Lenin en Stalin aan het einde van het boek. Daar lijkt gewoon Grossman zelf aan het woord. Zo legt hij uit hoe de geschiedenis en de ontwikkeling van Rusland onlosmakelijk zijn verbonden met onvrijheid en onderdrukking. Ook Lenin, gezien als de ‘grootste hervormer’, heeft de onvrijheid "niet verbroken, maar verstevigd".

Keer op keer hamert Grossman op de vrijheid als het hoogste goed van de mens. Ondanks onmenselijke verschrikkingen heeft de vrijheid kunnen overleven, net omdat "de mensen mensen bleven". Tegen de achtergrond van decennia aan absolute en ondenkbare gruwelijkheden, zowel van de naziterreur als van de Sovjet-dictatuur, is dat een ongelooflijke houding. Een houding die ook doorklinkt in sleutelzinnen zoals:

"[…] in de tijd van de totale overwinning van de onmenselijkheid is duidelijk geworden dat alles wat door geweld tot stand is gekomen, zinloos en nutteloos is, geen toekomst heeft, geen sporen zal nalaten."

Alles stroomt mag dan 65 jaar geleden geschreven zijn, het is bijna onmogelijk om bij het lezen niet regelmatig aan de huidige Russische oorlog in Oekraïne te denken. Ook daar staat de vrijheid op het spel en ook daar herken je de meedogenloze mechanieken van de dictatuur. Op een gegeven moment in het boek vraagt Grossman zich af welke hoop er nog is voor Rusland. "Wanneer komt er eindelijk de tijd dat de Russische ziel een vrije mensenziel zal zijn? Wanneer? Misschien wel nooit."