Puzzelen vanuit het midden

Een vrouw schrijft een moeilijke echtscheiding van zich en ze schippert daarbij tussen autofictie, essay en prozaverhaal. Bij zowat elke andere auteur zou ik bij die premisse wellicht afhaken uit vrees voor een opeenvolging van platgekauwde gemeenplaatsen. Niet zo bij Valeria Luiselli. De Mexicaanse weeft in 'Begin midden einde' een ontwapenend verhaal van een moeder die midden in haar leven op zoek is naar grip en naar een nieuwe start. In die zoektocht speelt haar dochter een absolute glansrol.

Zeven jaar na 'Archief van verloren kinderen' is Valeria Luiselli terug met 'Begin midden einde', een versnipperd verhaal over een moeder die tracht recht te krabbelen na een slepende echtscheiding. Samen met haar tienerdochter trekt ze naar Sicilië, waar zich een soort queeste ontspint. Volgens de dochter moeten ze een oude mozaïektegel terugbrengen naar de plaats waar haar overgrootmoeder die lang geleden heeft ontvreemd. Op de tegel staat Proteus afgebeeld, de Griekse zeegod die van gedaante kan veranderen.

Spelen met genreconventies

De keuze voor een mythologische figuur die de metamorfose belichaamt, is geen toeval. De moeder in het verhaal is zelf volop op zoek naar een nieuwe gedaante, een nieuwe versie van zichzelf. Je zou ook kunnen zeggen dat het verhaal zelf voortdurend van vorm en gedaante wisselt. Je vraagt je als lezer af waar de grens ligt tussen autobiografische elementen en pure fictie. Is dit een autofictioneel reisverslag, een essay, een roman of een mengvorm van dat alles? Het is een spel dat Luiselli graag speelt en eerder ook al speelde in bijvoorbeeld 'Valse papieren' (2012) en 'De gewichtlozen' (2014).

Los van het experimenteren en het spelen met de genreconventies, blijft Luiselli’s werk altijd ook een ode aan de kracht van verhalen. Op een gegeven moment in 'Begin midden einde' somt de schrijvende moeder op wat verhalen volgens haar allemaal kunnen doen:

“Je hebt verhalen die helpen dingen vast te houden die ons ontvallen; je hebt verhalen die onze ogen openen voor het kleine, dat vaak zo groot is; verhalen die ons doen wegzinken in de donkerste versie van anderen: en verhalen die ons optillen naar een draaglijkere verwoording van ervaringen.”

Menstruele cyclus

Nog iets waar Luiselli graag mee speelt en aan morrelt, is de tijd. Zo gaat het in het boek niet alleen vaak over tijd en tijdreizen, Luiselli gebruikt ook een geheel eigen tijdsaanduiding om de gebeurtenissen in het verhaal te ordenen: de menstruele cyclus. Opnieuw: geen toeval. Die manier om de tijd in de roman vorm te geven versterkt de band tussen de vrouwelijke hoofdpersonages. Het sluit ook perfect aan bij de experimentele opbouw van 'Begin midden einde'.

Wie vaak puzzelt, weet dat je best begint met de randen. Maar bij Luiselli begint de puzzel vanuit het midden, met losse fragmenten die je als lezer samen met de hoofdpersonages onderzoekt. Zo wisselt het boek vlotjes het ene thema na het andere af, gaande van tijd en geheugen tot relaties en intergenerationeel trauma. Net als in eerder werk is ook het engagement en de maatschappijkritiek nooit ver weg. Zo zijn er de verwijzingen naar de migratieproblematiek en is er doorheen heel het verhaal de voortdurende dreiging van een vulkaanuitbarsting en van bosbranden. Die externe dreiging spiegelt zich aan de innerlijke onrust van de moeder. De vraag die zich door het verhaal heen opwerpt is: slaagt de moeder er tegen die uitdagende, ontvlambare achtergrond in het verleden los te laten, een nieuwe start te maken en een veilige thuis te vinden?

Dat klinkt mogelijk wat zwaar op de hand. Maar gelukkig is er de sprankelende en vroegwijze tienerdochter die met haar niet-aflatende ontwapenende vragen en verbeeldingskracht het verhaal fris en levendig houdt. Ook hier is het geen toeval dat Luiselli in haar dankwoord als eerste haar eigen dochter bedankt.

De chaos omarmen

In interviews geeft Luiselli toe dat ze zelf moeilijk kan zeggen waar haar boek precies over gaat. Lezers die echt houvast nodig hebben, zijn daardoor misschien afgeschrikt. Maar wie al eens graag de chaos omarmt, hoeft niet verder te zoeken dan 'Begin midden einde' van Luiselli.